Ηράκλειτος

Ελληνικά

Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο της Ιωνίας. Η οικογένειά του ήταν αρχοντική και ο ίδιος ήταν κληρονόμος αξιώματος, που του εξασφάλιζε προνόμια στη δημόσια διοίκηση. Θεωρείται από τους ευφυέστερους στοχαστές όλων των εποχών και κορυφαίος Έλληνας φιλόσοφος. Ο ίδιος αναφέρει ότι ήταν αυτοδίδακτος, αλλά πιθανόν πρόκειται για παρανόηση της φράσης ερεύνησα τον εαυτό μου.

Λέγεται ότι απέρριψε πρόσκληση του Δαρείου, του Πέρση βασιλιά, να επισκεφτεί το παλάτι του γιατί απεχθανόταν τις τιμές και τη δόξα. Όταν οι Εφέσιοι του ζήτησαν να φτιάξει τους νόμους της πόλης τους, εκείνος αρνήθηκε λέγοντας ότι προτιμά να παίζει αστραγάλους με τα παιδιά, μια και η βασιλεία είναι των παιδιών.

Μαζί με το Δημόκριτο θεωρούνται οι πρόδρομοι των φυσικών επιστημών και της ατομικής θεωρίας. Ήταν γνωστός ως ο «σκοτεινός» λόγω της μη κατανοήσεως των νοημάτων του. Η γνώμη του Σωκράτη γι’ αυτόν· πρέπει να είσαι Δήλιος κολυμβητής για να τον κατανοήσεις. Και ο Αριστοτέλης ακόμα πιο πεζός, κάποια βλάβη θα έχει στον εγκέφαλο.

Έγραψε μεταξύ άλλων, Περί Φύσεως. Την αέναη ροή των πάντων εξέφρασε με το γνωστό, τα πάντα είναι σε συνεχή ροή. Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους–στοχαστές της ανθρωπότητας. Γνώριζε την ποιητική θεολογία, την φυσική φιλοσοφία του Θαλή, καθώς και τα επιστημονικά επιτεύγματα του Εκαταίου κ.α. Οι σκέψεις και οι θεωρίες του επηρέασαν τους μετέπειτα φιλοσόφους Εμπεδοκλή, Αναξαγόρα, Κρατύλο κ.λπ. Με τις θεωρίες του ασχολήθηκαν με πολύ επιμέλεια και οι σύγχρονοι φυσικοί επιστήμονες.

Του αποδίδεται μια πραγματεία, το Περί Φύσεως, ή κατ’ άλλους Αι Μούσαι, από την οποία σώζονται αποσπάσματα σε διάφορα κείμενα. Με την πυροκρατική θεωρία του, προέκτεινε τα διδάγματα των προγενεστέρων του φυσικών φιλοσόφων, κυρίως της Σχολής της Μιλήτου (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης). Πέθανε στη γενέτειρά του σε ηλικία 60 χρονών περίπου, υπάρχουν εκδοχές για την αιτία του θανάτου του, οι οποίες θεωρούνται ανεκδοτολογικές ιστοριούλες.

Είναι χαρά και ευχαρίστηση να μελετάς το έργο του Ηράκλειτου, κατανοώντας και αποκωδικοποιώντας την διάνοια που δοξάζει την πανάρχαιη Ελληνική σκέψη και να διαπιστώνεις ό,τι ο Ηράκλειτος δεν ήταν σκοτεινός, (όπως τον έχουν χαρακτηρίσει ακόμα και οι αρχαίοι φιλόσοφοι) αλλά, ήταν είναι και θα είναι, η φωτεινότερη και λαμπερότερη φιλοσοφική παρουσία, από τότε που ο «θείος» Όμηρος, μας παρέδωσε την γλώσσα των θεών, όπως αναφέρει συγκεκριμένα ο ίδιος.

Ο Ηράκλειτος είναι ο μεγαλύτερος μύστης–φιλόσοφος που γεννήθηκε ποτέ στον κόσμο! Στοιχεία της φιλοσοφικής του σκέψης βρίσκουμε στον σύγχρονό του Κινέζο φιλόσοφο Λάο-Τσε. Το σωζόμενο σε λίγες γραμμές έργο του Ηράκλειτου, μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε σαν πρώτη ύλη πυρηνικής ενέργειας. Λίγα λόγια περικλείουν το όλο. Για να τον κατανοήσει ο σημερινός άνθρωπος, πρέπει να διαθέτει κάτι ακόμη, πέραν της κοινής λογικής. Αν η ισότητα του Πυθαγόρα χρειάστηκε να ανεβεί ένα επίπεδο, να υψωθεί στο τετράγωνο για να ισχύσει, (Πυθαγόρειο θεώρημα) τότε οι ισοδυναμίες του Ηράκλειτου χρειάζεται να υψωθούν στον κύβο, για να ισχύσουν και να κατανοηθούν. Άλλωστε, είναι άξιο λόγου ότι πολλές από τις ρήσεις του Ηράκλειτου εξηγούνται και ισχύουν στη σημερινή εποχή, που έχουμε ξεπεράσει την Νευτώνεια φυσική.

Στις αρχές του περασμένου αιώνα, ο Ινδός φιλόσοφος Ορομπίντο έκανε σπουδαία προσέγγιση, για να εξηγήσει τη σκέψη του Ηράκλειτου, μ’ ένα ολιγοσέλιδο σύγγραμμα, αλλά «ήταν δύσκολος» για την λογική του δυτικού κόσμου. Ένας άλλος σύγχρονος Ινδός, ο Μπαγκουάν Σρι Ραζνίς, (τον γνώρισα προσωπικά) ο επονομαζόμενος σήμερα Osho, με πολύ όμορφες αναλύσεις–ομιλίες και διάθεση ποιητική, έφερε τον Ηράκλειτο πιο κοντά μας, αλλά και πάλι λίγα είπε.

Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η φιλοσοφική σκέψη του Ηράκλειτου δεν είναι ανάγνωσμα, είναι πνευματικός σπόρος. Δεν μπορούμε να μελετούμε αποσπασματικά και μεμονωμένα τα αποφθέγματά του, αλλά –όπως και ο ίδιος, ίσως, θα ήθελε– να τα συνθέσουμε και μέσα από την συνένωση και την σύγκρουση να παράξουμε το «Όλον» στην ψυχή μας. Ο ίδιος, άλλωστε, δεν θέλησε να γίνει κατανοητός από τους πολλούς, αλλά μόνο από εκείνους που έχουν πάρει την απόφαση να καθαρίσουν τα σκουπίδια από το χώρο τους, ώστε να χτυπήσει την πόρτα τους ο Λόγος.

Ο Ηράκλειτος είναι ο πρώτος που εισηγείται την ιδέα του γίγνεσθαι, σε αντίθεση με την μέχρι τότε επικρατούσα αρχή του είναι. Τα πάντα βρίσκονται σε συνεχή ροή και κίνηση: τα πάντα ρέουν, αλλά και, δεν μπορείς να μπεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι μια και όχι μόνο τα νερά του ποταμού έχουν αλλάξει, αλλά κι εσύ δεν είσαι ο ίδιος. Ο Ηράκλειτος δεν εννοεί την ροή των πραγμάτων σαν απλή μετατόπιση, αλλά εισάγει την έννοια της συνεχούς εσωτερικής αλλαγής. Όλα τα πράγματα εμπεριέχουν το αντίθετό τους, στο οποίο μεταλλάσσονται, για να ξαναβρεθούν κατόπιν στην προτεραία τους κατάσταση. Μιλά για τον νόμο των αντιθέτων, λέγοντας ότι καθετί εμπεριέχει το αντίθετό του, με το οποίο μάχεται για να επικρατήσει το ένα ή το άλλο, για μια στιγμή· την επόμενη στιγμή όμως η επικράτηση μπορεί να είναι διαφορετική.

Τα ενάντια, αυτά που τείνουν προς την γένεση και τη δημιουργία,

τα ονομάζει πόλεμο και έριδα, κι εκείνα που τείνουν στην

καταστροφή διαμέσου της εκπυρώσεως, τα λέει ομόνοια και ειρήνη.

Ακριβώς σ’ αυτή την εσωτερική μάχη των αντιθέτων βρίσκεται η αρμονία του κόσμου. Την θεωρεί κρυμμένη αρμονία, αλλά πανέμορφη. Από την σύγκρουση των αντιθέτων προέρχονται όλα τα φαινόμενα του κόσμου.

Φαίνεται σαν ο Ηράκλειτος να αρνείται την ενότητα του κόσμου. Τουναντίον, βλέπει την ενότητα μέσα από τη σχέση των αντιθέτων, που από τη μια μεριά μονιάζουν κι από την άλλη αλληλοσυγκρούονται. Λέει: από όλα γίνεται το ένα και από το ένα γίνονται όλα.

Η εσωτερική δυναμική των πραγμάτων του κόσμου οδηγεί σχεδόν αυτόματα στο στοιχείο της φωτιάς, ως κυρίαρχου του κόσμου. Η φωτιά του Ηράκλειτου δεν είναι ακριβώς αυτό που όλοι γνωρίζουμε, αλλά σημειολογεί και αποδίδει την θερμότητα, τον εσωτερικό πυρετό της κίνησης, της μετάλλαξης και της μεταβολής. Σαν δεύτερο έρχεται το υγρό στοιχείο. Όπως η φωτιά είναι ένα σύμβολο και όχι μια κυριολεξία στη φιλοσοφική σκέψη του Ηράκλειτου, έτσι και το νερό είναι το σύμβολο της ρευστότητας. Τα δύο στοιχεία, αποσυμβολίζοντάς τα, μας δίνουν ζεύγη αντιθέτων: θερμό–ψυχρό, ενέργεια–ύλη, κίνηση–αδράνεια. Το νερό δεν είναι βέβαια αδρανές, αλλά η κινητικότητα του νερού είναι σαφώς πιο περιορισμένη από εκείνη της φωτιάς.

Η πορεία από την φωτιά στο νερό είναι καθοδική, ώστε να γίνει μετά ανοδική: ανήφορος, κατήφορος είναι ένα και το αυτό. Η τροχιά δε από το φως στη σκιά είναι κυκλική και είναι μάταιο να ψάξεις την αρχή και το τέλος στην περιφέρεια του κύκλου.

Για τον Ηράκλειτο Θεός και Φύση συνταυτίζονται, αντίθετα με αυτά που ο δυτικός κόσμος έχει μάθει να πιστεύει: ότι η Φύση είναι δημιούργημα του Θεού. Η Φύση προδίδει τη θεϊκότητά της κάθε στιγμή, μέσα από την πάλη των αντιθέτων και των αντιφάσεών της. Ο άνθρωπος, σαν κομμάτι της Φύσης, εμπεριέχει την θεϊκή φλόγα και υπόκειται στους νόμους των αντιθέτων, στην αντιπαλότητα και στο αέναο γίγνεσθαι του κόσμου. Η ειδοποιός διαφορά βρίσκεται στο ότι ο άνθρωπος έχει την… πολυτέλεια να επιλέγει την κατάστασή του, την εγρήγορση ή την αδράνεια. Όπου κι αν βρίσκεται πάντως, συμμετέχει στον κόσμο, μια, και οι κοιμισμένοι είναι συνεργοί για ό,τι συμβαίνει στο σύμπαν.

Ο Ηράκλειτος πιστεύει ότι όσο η ψυχή του ανθρώπου βρίσκεται σε κατάσταση «ξηρότητας», τόσο πιο κοντά είναι στην κατάσταση της φωτιάς, του αρχικού δηλαδή στοιχείου, κοντά στη θεία φύση. Με άλλα λόγια η φωτιά ή η εγρήγορση, καίει και εξαγνίζει την ψυχή, την κάνει καθαρότερη, τελειότερη. Η κατάσταση της εγρήγορσης, για την οποία… παραπονιέται ο άνθρωπος ότι δεν την πλησιάζει, είναι η κατάσταση του –γίγνεσθαι–.

Πιστεύει πως οι ψυχές τείνουν, κινούνται –δεν βρίσκονται– προς το υγρό στοιχείο· από το πυρ, από την εσωτερική δυναμική και τη θέρμη, «οσμώνται» προς την ψυχρότητα, τη ρευστότητα και την εσωτερική αδράνεια. Η πρωταρχική κατάσταση του ανθρώπου είναι η θερμή, η θεϊκή και προτείνει την ψυχή σαν τον εν ημίν θείον σπινθήρα. Η διαπίστωση της θέσεως αυτής, έρχεται σε αντίθεση με τις σημερινές δοξασίες, αφού η φωτιά είναι για την τιμωρία της ψυχής, ενώ η θέση του Ηράκλειτου ταυτίζει το Φάος = Χάος = Θεός, δηλαδή την πρωταρχική φωτιά που είναι κτήμα όλων των ανθρώπων αλλά και της Μάνας φύσης.

Ζητά από τον άνθρωπο να βρίσκεται σε εγρήγορση, σε εσωτερική πάλη με τον εαυτό του. Δεν ενδιαφέρεται τόσο για το πού μπορεί να οδηγήσει τον καθένα η αντιπαράθεση με τον εαυτό του, αλλά για την ίδια την αντιπαράθεση. Η ειρήνη και η ομόνοια με τον εαυτό μας, το βόλεμα, όπως θα λέγαμε σήμερα, οδηγούν στην καταστροφή μας, εξ αιτίας της αδράνειας. Ο πόλεμος είναι ο πατέρας όλων (ο δημιουργός). Η πάλη είναι δημιουργία και ζωή.

Η σκέψη του Ηράκλειτου μας προτρέπει πώς να κατανοήσουμε το ρόλο μας στο Σύμπαν. Μας διδάσκει ότι δεν πρέπει να είμαστε κτητικοί, αλλά να συμπορευόμαστε με τους νόμους του σύμπαντος, βοηθώντας συνειδητά με τις πράξεις μας στην εξέλιξή του, κι όχι την καταστροφή του. Μας αποτρέπει απ’ την επιφανειακή μόρφωση και μας οδηγεί στην κατανόηση της γνώσης, γιατί η γνώση διαλύει τα σκοτάδια της αμάθειας, της προκατάληψης, της δεισιδαιμονίας, της άγνοιας, της δουλείας. Ο Ηράκλειτος αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο πρώτα κυρίαρχο του εαυτού του κι όχι αντικείμενο εκμετάλλευσης των συνανθρώπων του.

Από την εποχή που έζησε μέχρι σήμερα τον αποκαλούν σκοτεινό. Όχι, δεν είναι σκοτεινός, απλά είναι τρομερά συμπυκνωμένος. Για να τον καταλάβει κανείς, πρέπει να διαλύσει πρώτα τα σκοτάδια που φωλιάζουν στην ψυχή του και τότε μόνο θα βιώσει το έργο του. Τα σωζόμενα αποφθέγματά του, περιέχουν τόση δύναμη, τόση αλήθεια, που φτάνουν να φωτίσουν όλες τις σκοτεινές ψυχές των Ανθρώπων. Πόλεμος πατήρ πάντων.

 

Απολαύστε ορισμένα χαρακτηριστικά αποφθέγματα από το έργο του.

Ένα είναι το σοφό, γνώρισε την υπεράνω νόηση, που κυβερνά τα πάντα, μέσα απ’ όλα.

Οι άνθρωποι δεν κατανοούν ότι το αταίριαστο ταιριάζει με τον εαυτό του.

Οι άνθρωποι ξεχνούν ότι είναι ξύπνιοι. Πράττουν χωρίς να καταλαβαίνουν τι συμβαίνει γύρω τους. Συμπεριφέρονται σα να κοιμούνται.

Οι ανόητοι, παρότι ακούν, κάνουν σαν τους κουφούς. Σ’ αυτούς ταιριάζει η παροιμία «αν και με ανοιχτά μάτια, κοιμούνται όρθιοι».

Για όσους αναζητούν την αλήθεια, κοινός και μοναδικός είναι ο κόσμος. Οι κοιμισμένοι ζουν και συναναστρέφονται το δικό τους κόσμο.

Η σοφία λέει και πράττει την αλήθεια, κατανοώντας την ιδιαιτερότητα της φύσης των πραγμάτων.

Μάταιο να ψάξεις για να βρεις την αρχή και το τέλος στην περιφέρεια του κύκλου.

Ο Λόγος είναι πέρα από το χρόνο γνωστός· οι άνθρωποι τον κοροϊδεύουν, όχι μόνο πριν, αλλά κι αφού τον ακούσουν.

Ενώ ο Λόγος είναι κοινός σε όλα, οι άνθρωποι έχουν αποξενωθεί απ’ αυτόν· ζουν σα να έχουν ιδιωτική σοφία.

Οι άνθρωποι λένε συνέχεια πως ο Λόγος διοικεί τα πάντα· για λόγια ενδιαφέρονται.

Η έπαρση είναι ιερή νόσος.

Όχι εμένα, αλλά το Λόγο ακούστε, για να κατανοήσετε το Σοφό που ομολογεί ότι τα πάντα είναι Ένα.

Όσοι λατρεύουν τ’ άψυχα για θεούς, δεν διαφέρουν από κάποιον που πιάνει κουβέντα με τα ντουβάρια.

Hellenicpaedia.gr / Φιλόσοφοι / Κωνσταντίνος Αλ. Πάγκαλης